Home > از «آزادی اندیشه» > سير تحول دبيرستان​‌های فرهنگ ویژه علوم انسانی

سير تحول دبيرستان​‌های فرهنگ ویژه علوم انسانی

-
شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۵ - Oct 8, 2016

farhang-school

سال‌ها پس از پیروزی انقلاب ۵۷، هنوز مسأله‌ علوم انسانی از دغدغه‌های اصلی رهبران جمهوری اسلامی است. آیت الله خامنه‌ای در طی سخنرانی خود برای اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، مورّخ۱۳/۱۰/۸۴، از ضرورت انجام یک کار اساسی در زمینه علوم انسانی سخن می‌گوید. [۱] نگرانی آیت الله خامنه‌ای که پس از انتخابات بحث بر انگیز ۸۸ جنبه عملیتری به خود گرفت نهایتاً منجر به تشکیل ستادی با نام «شورای تحوّل و ارتقای علوم انسانی» شد که بر مبنای اساسنامهی آن اهدافش مبتنی بر انطباق آموزش و پژوهش علوم انسانی با سیاست‌ها و راهبردهای کشور است. [۲] شاید این‌گونه تعیین تکلیف برای محتوای درسی علوم انسانی برای اوّلین بار به صورت مدوّن در تاریخ پس از انقلاب انجام گرفته باشد، امّا ایجاد نهادی به منظور وحدت حوزه و دانشگاه به سال ۱۳۶۱ و تأسیس دانشگاه امام صادق برمی‌گردد. [۳] این‌گونه به نظر ‌می‌رسد که تعطیلی دو ساله دانشگاه‌ها و اخراج دانشجویان و اساتیدی که اندیشه‌هایشان منطبق بر راه نظام نبود تمام ایده‌آل روحانیون را برآورده نکرده بود. به همین دلیل جمعی از روحانیون مانند آیت الله منتظری، آیت الله خامنه‌ای، آیت الله مشکینی دست به تأسیس دانشگاهی مطابق با آموزه‌های اسلامی زدند تا از این طریق نسلی جدید از فارغ‌التحصیلان متعهد (در حوزه علوم انسانی) به منظور تصدّی سمت‌های مهم تربیت کنند.

غلامعلی حداد عادل که خود نه تنها از منتقدین به فضای حاکم بر دانشکده‌های علوم انسانی بوده، بلکه ریاست شورای تحوّل و ارتقای علوم انسانی را نیز عهده‌دار است، بر این نظر بود که تربیت نیروهای متعهد می‌بایست ریشه در دوره‌های قبل از آموزش عالی داشته باشد و از همین رو در سال ۱۳۷۱ دبیرستانی غیر انتفاعی خاص رشته علوم انسانی با نام فرهنگ در تهران تأسیس کرد.

دبيرستان فرهنگ حداد عادل

سنّت بنیاد مدرسه به منظور تربیت دانش‌آموزان با ویژگی‌های اسلامیِ مد نظر بنیان‌گذاران این مدارس، مختص به بعد از انقلاب ۵۷ نیست. در سال ۱۳۳۵ یعنی سه سال پس از کودتای ۲۸ مرداد جمعی از نیروهای مذهبی با پشتوانه مالی بازاریان متموّل، مدرسه‌ای با عنوان «علوی» تأسیس کردند. هدف بنیانگذاران [۴] ِ مدرسه علوی تربیت نخبگان متدیّن بود تا بتوانند نسلی از تحصیل‌کردگان با پیش زمینه‌های مذهبی_شیعی را وارد جامعه کنند تا جامعه صِرفاً تحت تأثیر تحصیل‌کردگان سکولار نباشد. اینجایگاه را برای دانش‌آموزان دختر دبیرستان «رفاه» [۵] و بعد‌تر از آن از سال ۱۳۵۶ دبیرستان «احسان» [۶] پر می‌کرد. [۷] رویکرد مدرسه علوی عمدتاً رویکردی مذهبی به دور از تعلّقات سیاسی بود؛ از همینرو این مدرسه در زمان پهلوی مانند مدارس دیگری نظیر رفاه و کمال تعطیل نشد. این مدرسه پس از بیش از یکدهه فعّالیت توانست در زمینهی موفّقیت تحصیلی دانش‌آموختگانش با مدارسی مانند هدف، البرز و خوارزمی رقابت کند و در اواسط دههی ۵۰ توانست با کسب رتبه‌های بر‌تر فنی_مهندسی و پس از آن پزشکی و قبولی صددرصد دانش‌آموزان در کنکور، وارد راهی شود که قبل از آن در انحصار مدارس نمونهی فوقالذکر (البرز، هدف، خوارزمی) بود. نکته مهّم امّا در این میان این است که این مدارس یا دارای رشته ادبی (علوم انسانی) نبودند و یا بیشتر روی تربیت نخبگان درحوزه علوم طبیعی و ریاضی سرمایه‌گذاری می‌کردند.

بعد از انقلاب و در سال ۱۳۶۸ جمعی از شاگردان «رضا روزبه» که خود از مؤسسان دبیرستان علوی بود، مدرسه‌ای به نام «روزبه» و با‌‌ همان منویات مورد نظر بنیان‌گذاران دبیرستان علوی که مبتنی بر تربیت متخصصان متدین بدون وابستگی سیاسی_جناحی بود، تأسیس کردند.

غلامعلی حداد عادل که خود از فارغ‌التحصیلان مدرسه علوی بود، دبیرستان پسرانه غیرانتفاعی «فرهنگ» را به منظور تربیت دانش آموزانی «متعهد» و «متدیّن» و مستعد خاص رشته علوم انسانی تأسیس کرد. حداد عادل از جمله کسانی بود که راه خود را بر این اساس که «کشوری که داعیه فرهنگی دارد باید بتواند به سوالات فرهنگی مطرح در سطح کشور و جهان جواب دهد» [۸] از ریاضی_فیزیک به سمت علوم انسانی و بهطور اخص فلسفه و علوم تربیتی چرخانده بود. در این دوران رشته ادبیات و علوم انسانی بیشتر به عنوان رشته‌ای نگاه می‌شد که از طرف دانش‌آموزان ضعیف‌تر انتخاب می‌شود و دانش‌آموزان این رشته از میانگین نمره پایین‌تری برخوردار بودند. همین امر هم باعث شده بود که فضای کلاسهای علوم انسانی از طرف خانواده‌ها به عنوان فضایی نا‌مناسب، چه از لحاظ تحصیلی و چه از لحاظ اخلاقی، دیده شود. دبیرستان فرهنگ در این برحه بهمنظور جذب دانش آموزان مستعد در علوم انسانی بنیان نهاده شد تا این دانش‌آموزان نیز از جایگاهی خاص برخوردار باشند. [۹]

به گفته فریدالدّین حداد عادل مدیر دبیرستان فرهنگ پسران، اساسنامهی مدرسه فرهنگ بر اساس اساس‌نامهی مدرسه رفاه تنظیم شده است. وی اظهار می‌دارد که مدرسه فرهنگ نیز مانند مدرسه رفاه مرکّب از بازار، روحانیت و فرهنگیان است. ترکیب هیأت امناء اولیه دبیرستان امّا این ادعا را به طور کامل ثابت نمی‌کند. اعضای این هیأت امناء متشکّل از علی لاریجانی، غلامرضا شافعی، محسن رفیق دوست، ابوالفضل توکّلی بینا و خانم موحدی هیچیک به عنوان روحانی شناخته نمی‌شوند، بههمین دلیل شاید بتوان این‌گونه گفت که تأسیس دبیرستان فرهنگ بیشتر از طرف بازار و فرهنگیان مرتبط با راست سنتی و مؤتلفه مورد حمایت قرار گرفته است، البته در صورتی که علی لاریجانی را تلویحاً نماینده روحانیون ندانیم.

مدرسه فرهنگ بر اساس گفتهی مدیر آن از طرف بازاریان حمایت مالی نمی‌شود و بودجه آن عموماً از طریق شهریه پرداختی دانش‌آموزان تأمین می‌شود. به گفته فریدالدین حداد عادل این عدم وابستگی از هر نهادی خواستهی بنیان‌گذار مدرسه است تا از این طریق از هر گونه وابستگی به نهادهای دیگر و ایجاد توقع از طرف این نهاد‌ها جلوگیری شود. [۱۰] نحوه پذیزش دانش‌آموزان در این دبیرستان هم نه فقط بر اساس وضعیت تحصیلی دانش‌آموزان بلکه همچنین بر اساس گزینش خانوادگی و عقیدتی متقاضیان ثبت‌نام انجام می‌پذیرد. بر همین اساس است که چندی از فعالان سیاسی نسل سوّم پس از انقلاب که در طی و بعد از انتخابات ۸۸ فعال بوده‌اند و یا دستگیر و محکوم شده‌اند از مردودین گزینش اولیّهی این دبیرستان هستند. [۱۱] بر اساس گفته‌های فرید حداد عادل، مدیر فعلی این دبیرستان، سیاست مدرسه بر جذب دانش‌آموزان دیندار استوار است اما این سیاست و گزینش مانع از ورود دانش‌آموزانی با افکار غیر مذهبی نشده است و وی اذعان می‌دارد که در این مدرسه «افراد دین‌دار و بی‌دین» در کنار هم حضور دارند. [۱۲] با اینهمه به نظر می‌رسد که شکل‌گیری فضای اسلامی_ایدئولوژیک دبیرستان فرهنگ به مرور زمان انجام گرفته است. درحالیکه فارغ‌التحصیلان دوره‌های اولیه دبیرستان از حاکمیّت فضایی علمی و نسبتاً آزاد در دبیرستان و حتی طرح مباحثی جدّی در مورد مارکسیسم و لیبرالیسم صحبت می‌کنند، در دوره‌های بعدی برخورد مربیان مدرسه رنگی امنیّتی به خود می‌گیرد. [۱۳] بر اساس مصاحبه‌های که به سختی قابل تأیید هستند، با تصدی مدیریت دبیرستان توسط فرید حداد عادل که خود از فارغ‌التحصیلان دانشگاه امام صادق است، برخورد امنیّتی شکلی از خشونت فیزیکی را نیز به خود می‌گیرد و حتی بعضی از دانش‌آموزان که به فضای موجود معترض بودند از مدرسه اخراج می‌شوند. همزمان گزینش دانش‌آموزان جدید نیز شکلی امنیّتی‌تر به خود می‌گیرد و نه فقط دانش آموزان، بلکه اولیاء آن‌ها نیز مور سوال قرار می‌گیرند. کادر علمی دبیرستان نیز در سالهای اخیر دستخوش تغییراتی می‌شود و معلمان جوان «متعهد» و «متدین» جای معلمین سابق را که عموماً از لحاظ علمی در سطح بالایی قرار داشتند، می‌گیرند. [۱۴]

دبيرستان فرهنگ نمونه دولتی

دبیرستان فرهنگ حداد عادل اما انحصار مدارس نمونه خاص رشتهی علوم انسانی را نتوانست به دست گیرد. از سال ۱۳۷۴ وزارت آموزش و پرورش مدارسی نمونه دولتی با نام فرهنگ خاص رشته علوم انسانی و این بار نه فقط در تهران بلکه همچنین در شهرهای دیگری مانند اصفهان و مشهد تأسیس کرد. هدف از تأسیس این دبیرستان‌ها که در دوره‌های اوّل تا سال ۱۳۷۷ تحت نظر مدیران دبیرستان‌های فرهنگ غیر‌انتفاعی [۱۵] و «‌فرهنگستان علوم و ادب فارسی» قرار داشت، ایجاد فضای آموزشی دولتی مناسب برای دانش‌آموزان علاقه‌مند به رشتهی ادبیّات و علوم انسانی بود.

آنگونه که طیبه ماهروزاده، همسر غلامعلی حداد عادل و مدیر دبیرستان دخترانه فرهنگ، به آن اشاره می‌کند، قطع تدریجی نظارت دبیرستان فرهنگ حداد عادل بر دبیرستان‌های نمونه دولتی فرهنگِ آموزش و پرورش با دولت اصلاحات در سال ۱۳۷۷ آغاز می‌شود. [۱۶] نکته مهم این است که دبیرستا‌ن‌های فرهنگ نمونه دولتی در امتحان ورودی خود به مسایل عقیدتی چندان اعتنایی نمی‌کردند و فقط آزمونی علمی به منظور تعیین سطح معلومات صرفاً ادبی متقاضیان برگزار می‌کردند. این آزمون که عمدتاً بر محفوظات شعری و تسلّط بر تاریخ ادبیات استوار بود، به صورت شفاهی، و در اکثر موارد توسط دبیران قدیمی ادبیات شهرهایی که دبیرستان فرهنگ داشتند، انجام می‌گرفت. این مسأله امّا مانع از رسوخ فضای امنیتی حاکم بر مدارس و آموزش و پرورش (قبل از دولت اصلاحات) در این دبیرستان‌ها نشد. برای مثال در دبیرستان فرهنگ پسرانه اصفهان یکی از مسؤولین قسمت گزینش آموزش و پرورش به عنوان مدیر منسوب می‌شود. از طرف دیگر با شروع به چاپ روزنامهٔ جامعه‌ و سپس طوس و نشاط، و بازشدن نسبی فضای سیاسی مدارس توقع دانش‌آموزان برای مشارکت سیاسی بالا‌تر رفت. [۱۷] آزادی‌های فردی نیز در دبیرستان فرهنگ به شکل دیگری بود، تا جایی که دو دبیرستان فرهنگ دخترانه و پسرانه اصفهان شب شعرهای ماهانه بهصورت مشترک برگذار می‌کردند. باوجود اینکه در این شب شعر‌ها بعضاً اشعاری با بن‌مایه‌های سیاسی خوانده می‌شد به هیچ وجه با مخالفت آموزش و پرورش مواجه نشد. در ادامهی این روند مدیرانی که سابقه امنیتی_اطلاعاتی داشتند، جای خود را به مدیران و دبیران نزدیک به اصلاح‌طلبان دادند.

تقابل این دبیرستان‌های نمونه دولتی با دبیرستان فرهنگ حداد عادل جنبه دیگری هم داشت. بسیاری از مردودین گزینش عقیدتی_سیاسی دبیرستان حداد عادل در دبیرستان‌های نمونه دولتی فرهنگ ثبت‌نام شدند. همین امر باعث شد که دبیرستان فرهنگ نمونه دولتی به نوعی سنگر اصلاح‌طلبان و به طور کلی مخالفان جریان محافظه‌کاری را که دبیرستان فرهنگ حداد عادل را حمایت می‌کردند، حفظ کند. فارغ‌التحصیلان دبیرستان نمونه دولتی فرهنگ نیز در فضای مبارزاتی_سیاسی بعد از انتخابات ۸۸ بی‌نقش نبوده‌اند. بسیاری از فارغ‌التحصیلان این دبیرستان از جمله بازداشت و محکوم‌شدگان انتخابات ۸۸ بوده‌اند. از آن‌ جمله می‌توان امید منتظری، مهدی شیرزاد و رشید اسماعیلی را نام برد. این امر البته در موردتعدادی از فارغ‌التحصیلان دبیرستان فرهنگ حداد عادل هم صادق است. محمد حسین نعیمی‌پور از جمله این فارغ‌التحصیلان بود.

در دوران احمدی‌نژاد، تغییرات برای بار سوّم در این مدارس نمونه دولتی شکل گرفت. مدیران امنیتی قبل بار دیگر به بعضی از این دبیرستان‌ها بازگشتند. معلمان جوان اصول‌گرا و محافظه‌کار به کار گمارده شدند و دانش آموزان بیشتر تحت فشار قرار گرفتند. دانش‌آموزانی که پس از سال‌های ۸۸ در این مدرسه بوده‌اند از جوّی ناآرام و امنیتی صحبت می‌کنند، که بیشتر بر وجود نوعی رخوت افسرده‌گون در این مدارس خبر می‌دهد.

تأثيرگذاری دبيرستان فرهنگ

روی‌هم‌رفته دبیرستان‌های فرهنگ حداد عادل و سپس دبیرستان‌های نمونه‌دولتی فرهنگ، که مانند دانشگاه امام صادق به منظور تربیت نخبگان متعهد و آگاه برای تصدی سمت‌های دولتی در جمهوری اسلامی تأسیس شده بودند، در دسترسی به هدف خود موفق نبودهاند. اگر دانش‌آموزان دبیرستان علوی که قرار بود تکنوکرات‌هایی متدین و به دور از جنبه‌های اکتیویستی و سیاسی باشند، این مدرسه را به پایگاهی برای فعالیت جوانان عضو سازمان مجاهدین خلق تبدیل کردند، دانش‌آموزان فرهنگ هم از مدرسههای فرهنگ محلی برای فعالیت‌های سیاسی خود اعم از اصلاح‌طلبانه و یا چپ‌گرایانه ساختند. دبیرستانهای حداد عادل را هم سخت بتوان در رسیدن به اهداف بنیان‌گذارانش موفق دانست. [۱۸] شاید یکی از مهم‌ترین دلایل این عدم موفقیت سر برآوردن دبیرستان‌های نمونه‌ مردمی فرهنگ بود که به نوعی رشته‌های دبیرستان فرهنگ حداد عادل را پنبه می‌کرد. خواهینخواهی نام دبیرستان فرهنگ به‌عنوان تنها نهادی که به بومیکردن علوم انسانی کمک کرده‌است، از طرف تئوریسین اصلاح‌طلبان، سعید حجاریان، مطرح می‌شود. شاید بتوان گفت که حجاریان این سخن را تحت فشار نیروهای امنیتی بیان کرده است، اما کنایه‌آمیز بودن این سخن را نیز نباید از نظر دور داشت، چرا که بسیاری از شاگردان جوان حجاریان از فارغ التحصیلان همین دبیرستان فرهنگ بودند. [۱۹]

سخن آخر

تجربه سال‌های گذشته دبیرستان‌های فرهنگ نشان داده که گرچه دبیرستان فرهنگ حداد عادل به استثناء چند دورهٔ اول همیشه بر یک سبیل حرکت می‌کرد، امّا دبیرستان‌های نمونه دولتی فرهنگ همواره تحت تأثیر تغییر و تحول دولت‌ها بوده‌اند و سویه سیاسی دولت وقت را بازنمایی می‌کنند. با تمام این احوال دبیرستان‌های فرهنگ توانستند رشته علوم انسانی را از انزوا به در آورند و به آن اعتباری اجتماعی ببخشند.


[1]. منبع: http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3324

[2]. منبع: http://oe.farhangoelm.ir/Hom

[3]. اين دانشگاه اما تنها نمونه نيست و دانشگاه‌هاي باقرالعلوم و مفيد قم هم به اين دسته از مراکز آموزش عالي تعلّق دارند.

[4]. شيخ علي اصغر کرباسچيان (علامه)، شيخ هادي تهراني، رضا روزبه.

[5]. اين مدرسه به گفته هاشمي رفسنجاني تحت تأثير يکي از سخنراني‌هاي وي در مورد رفع کمبودهاي دختران تهران توسط جمعي از بازاريان تأسيس شده و شخصي به نام اخوان فرشچي زميني 3000 متري براي احداث اين موسسه خريداري کرد. آيت الله خميني پس از ورود به ايران اوّل در اين مدرسه اقامت داشت که بعد از مدّتي به مدرسه علوي نقل مکان کرد.

[6]. اين مدرسه توسط چندي از فارغالتحصيلان مدرسه علوي نظير حداد عادل بر اساس همان سنّت مدرسه علوي بنيانگذاري شد امّا ديري نپاييد و بعد از انقلاب تعطيل شد. اين مدرسه تحت نظارت همسر حداد عادل طيبه ماهروزاده و مديريت خانم زارع قرار داشت. منبع: مرکز تدوين و نشر آثار علامه کرباسچيان مصاحبه  با طيبه ماهروزاده:

http://www.allameh.ir/html/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=904&page=1

[7]. از فارغالتحصيلان اين مدرسه عبدالکريم سروش و غلامعلي حداد عادل هستند.

http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2006/11/061128_a_alavi_school.shtml

[8]. مرکز تدوين و نشر آثار علامه کرباسچيان مصاحبه با طيبه ماهروزاده:

http://www.allameh.ir/html/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=904&page=1

[9]. http://www.allameh.ir/html/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=904&page=1

[10]. کتاب ضميمه همشهري ماه شمارهي 56، مصاحبه با فريدالدّين حداد عادل.

[11]. محمدرضا جلايي پور و اميد منتظري از جمله اين فعالين بودند.

[12]. کتاب ضميمه همشهري ماه شمارهي 56، مصاحبه با فريدالدّين حداد عادل.

[13]. منبع: https://khodnevis.org/article/43188#.VKLj4sDc

[14]. حتي در دوره‌هايي فخرالسادات محتشمي‌پور همسر تاج‌زاده از محکومين بعد از انتخابات 88 در مدرسه فرهنگ دخترانه تاريخ تدريس کرده است.

[15]. منبع: http://www.allameh.ir/html/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=904&page=1

[16]. منبع: http://www.allameh.ir/html/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=904&page=1

[17].  در همين دوران بود که شوراهاي دانش‌آموزي شکل گرفت.

[18]. البته اين به معناي نتيجه معکوس نيست. بسياري از فارغ‌التحصيلان اين مدرسه از فعالين محافظه‌کار نسل جديد محسوب ميشوند، که عده‌اي از آنها قرار بود فيلم تبليغاتي غلامعلي حداد عادل براي انتخابات رياست جمهوري 1392 را بسازند. منبع:  http://hamshahrionline.ir/details/215752

[19]. منبع: http://www.parsine.com/fa/pages/?cid=10899

*برگرفته از شماره نخست انجمن آزادی اندیشه

1 Response

  1. Pingback : رشته ادبیات و علوم انسانی محدودتر می‌شود | اینجا نیوز

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.